Sympozjum Komiksologiczne - eksplikacja

Sympozjum Komiksologiczne. Eksplikacja

motto:

Na stu ludzi umiejących czytać, jeden zaledwie umie myśleć. (J. Ruskin)

Lepiej zrozumieć mało, niż zrozumieć źle. (A. France)

Co roku w poszczególnych Antologiach referatów z Sympozjów Komiksologicznych (tj. kiedyś we Wprowadzeniach, a ostatnio w osobnych tekstach – Eksplikacjach właśnie) zamieszczam zestaw podstawowych informacji na temat celów i znaczenia tych publikacji oraz Sympozjów – tak, by czytelnika niezorientowanego (po raz pierwszy czytającego naszą Antologię) wprowadzić w istotę i założenia merytoryczne tego przedsięwzięcia, zaś czytelnikowi „opornemu” stworzyć wyczerpującą sposobność do zweryfikowania swoich „oporów”. Również w związku z ujawnieniem się pewnej „obstrukcji myślowej” w stosunku do komiksologii u niektórych przedstawicieli komiksowej branży¹, wypada dać szansę tym sceptykom i oponentom do rewizji swoich – w gruncie rzeczy nieracjonalnych – obiekcji.

Znaczącym motywem publikowania tego tekstu są też wątpliwości... Bowiem, pomimo dość oczywistych, gdyż trwających niezmiennie od dawna, niekorzystnych społeczno-kulturowych uwarunkowań sytuacji komiksu w Polsce i wynikającej stąd potrzeby rozumowego okiełznania tej sytuacji, czyli rozwoju fachowej refleksji „na tematy komiksowe” (i stworzenia odpowiedniej okazji do tego rozwoju), nie należy wątpić w możliwość pojawienia się następującego pytania: …A po co to Sympozjum Komiksologiczne...? Udzielenie odpowiedzi na tak sformułowany „zarzut” wymaga objaśnienia kilku podstawowych kwestii. Przy okazji pomoże to zapobiec błędnym interpretacjom i ewentualnym nieporozumieniom (wynikającym najczęściej z niewiedzy, choć i tzw. zła wola zapewne nie jest tu bez znaczenia) odnośnie istoty sprawy.

O potrzebie komiksologii

Obecny rozwój sytuacji komiksu w Polsce cechuje się znaczną dynamiką i nieprzewidywalnością. Próby kompetentnego scharakteryzowania, czy też po prostu miarodajnego opisania tejże sytuacji (również w celu znalezienia jej przyczyn oraz propozycji rozwiązań) zaczynają obejmować swoim zasięgiem coraz większą ilość rozmaitych zagadnień wiążących się z komiksem bezpośrednio lub pośrednio. Tym bardziej, że samo oddziaływanie „komiksowego zjawiska” już dawno wykroczyło poza obszar pop-kulturowej areny. Wywołuje to konieczność stosowania odniesień do rozmaitych dziedzin wiedzy, a wręcz potrzebę korzystania z ich dorobku; co z kolei prowadzi do powstawania bardzo różnych możliwych punktów postrzegania oraz interpretowania komiksowych artefaktów, „zdarzeń” i „okoliczności” – by możliwe stało się wyłowienie i dookreślenie szczegółowych zagadnień w szerokim spektrum problemów związanych z istnieniem i funkcjonowaniem komiksu w społeczno-kulturowej przestrzeni. I to zarówno w aspekcie przedmiotowo-genetycznym (analiza skupiona na samym przekazie komiksowym), jak i funkcjonalnym (komiks w kontekście szerokiego spektrum problemów społeczno-kulturowych).

Jednakże w procesie dążenia do wyodrębnienia i ukazania komiksu jako autonomicznego przedmiotu badań równie istotną sprawą staje się też uchronienie tego gatunku przed zawłaszczeniem „praw do zajmowania się nim” przez przedstawicieli jednej tylko dyscypliny naukowej o już ugruntowanej pozycji, np. literaturoznawstwa – gdzie komiks staje się obiektem zainteresowań najczęściej jedynie na zasadzie „ubogiego krewnego”, którym trzeba się zająć, bo wykazuje niejakie pokrewieństwo z właściwym obiektem zainteresowań, czyli w tym przypadku z literaturą². Komiks, oczywiście, może być rozpatrywany jako zjawisko literackie – w takim stopniu, w jakim może być rozpatrywany jako zjawisko plastyczne. Ale, czy takie – „cząstkowe” – podejście pozwoli uchwycić w pełni istotę narracyjnego przekazu plastyczno-literackiego (obrazowo-słownego, stanowiącego wszak definicyjny fundament gatunkowej odrębności komiksu)? „Zwykła logika” podpowiada, że potrzebne tu jest inne podejście, niż to stosowane przy analizie tekstu (dzieła literackiego), czy obrazu (dzieła sztuk plastycznych) – jeżeli chcemy uchwycić specyfikę komiksu, jego autonomię gatunkową, „różność” od przekazów wyłącznie tekstowych czy wyłącznie plastycznych. Oczywiście, otwartą pozostaje kwestia jak bardzo to podejście ma być inne – całkowicie odmienne, czy tylko „trochę wyprofilowane” na użytek badań komiksu. Zawsze jednak z uwzględnieniem istotowej specyfiki gatunku, czyli narracyjnej jedności ikono-lingwistycznej³ (a w przypadku braku tekstu w danym przekazie – istotą staje się zasada narracji obrazkowej).

„Wyposażenie edukacyjne”, wiedza i dotychczasowa praktyka badawcza przedstawiciela danej dyscypliny naukowej nie ułatwiają, a czasem wręcz uniemożliwiają mu pogłębioną eksplorację obszarów spoza jego naukowej domeny. Tyczy się to w takiej samej mierze literaturoznawców, co chociażby historyków sztuki. Bowiem umiejętność przeanalizowania treści komiksowej fabuły czy opisania obrazka komiksowego nie jest tożsama z umiejętnością dokonania fachowej analizy przekazu komiksowego. Potwierdza to, choć niejako mimochodem, również Michał Błażejczyk: Duża część młodych badaczy [komiksu] ma wykształcenie filologiczne, co skutkuje swoistym »skrzywieniem literackim« wyników ich pracy. Na komiksy patrzą oni z perspektywy li tylko języka, tekstu, teorii literatury. Nie jest to błędem samo w sobie, o ile jest właściwie zastosowane (z czym też różnie bywa). Niestety, taka perspektywa nie pozwala uwzględnić szeregu zagadnień, wykraczających poza doświadczenie teoretycznoliterackie. W szczególności, praktycznie nikt nie pisze o graficznym aspekcie komiksów, chyba że w ciasnym ujęciu strukturalistycznym; wiele analiz komiksów mogłoby równie dobrze dotyczyć powieści lub filmów⁴.

Zadaniu fachowej analizy przekazu komiksowego nie jest też w stanie sprostać w Polsce tzw. krytyka gatunku (zamieszczana niegdyś w magazynach i fanzinach komiksowych, a ostatnio coraz powszechniej na „specjalistycznych” stronach internetowych oraz w różnych ogólnopolskich czasopismach, najczęściej w ich działach dotyczących kultury). Bo jest po prostu amatorska, zbyt powierzchowna, co najwyżej przyczynkarska, najczęściej nieudolna, sprowadzona do „recenzji” i eksponowania własnych wrażeń „recenzenta”, a więc nie prowadząca do pogłębionych analiz i nie potrafiąca w pełni uchwycić złożoności zjawiska. A przecież jeżeli chcemy widzieć komiks w rzędzie innych gatunków, które mają już swe niekwestionowane miejsce w kulturze, to należy pogodzić się z faktem, że pozycję komiksu („artystyczno-kulturową wartość” poszczególnych realizacji) wyznaczać będą te same mechanizmy, które określają wartość i znaczenie dokonań w ramach innych gatunków – a więc fachowa refleksja teoretyczna (w szczególności naukowa).

Sytuacja taka ewokuje zasadność, a wręcz konieczność wyodrębnienia osobnej dyscypliny wiedzy, która w sposób całościowy, a jednocześnie usystematyzowany, skodyfikowany i (naukowo) unormowany obejmowałaby ogół problematyki związanej z teoretycznymi rozważaniami nad komiksem – rozumianym tu jako osobny gatunek, odrębne medium, autonomiczna forma ekspresji twórczej. Implikuje to ipso facto również potrzebę utworzenia i desygnowania nazwy charakteryzującej (a przy tym organizującej, grupującej) wszelkie poważne poczynania teoretyczne (analityczne) ogniskujące się na komiksie i wokół problemów jego dotyczących – co można by określić jako „teoria komiksu”, „wiedza / nauka o komiksach”, czyli jednym słowem: komiksologia (per analogiam do teatrologii, muzykologii i in.)⁵. Podkreślam, że komiksologia nie jest tu nazwą „roboczą” – ale po prostu „logiczną”, a wręcz „jedyną możliwą” (jeżeli chcemy pozostać w obszarze racjonalizmu lub chociaż zdrowego rozsądku). Bo jakaż inna mogłaby wchodzić w rachubę – „komiksonomia”? „Komikstyka”? Skoro obiekt naszych zainteresowań nazywa się komiks, to naturalną nazwą nauki nim się zajmującej jest właśnie komiksologia⁶.

Uważam, że nie ma sensu siedzieć bezczynnie z założonymi rękami i (nie)cierpliwie czekać aż Łaskawi Reprezentanci Nauki zechcą zajmować się komiksem. Bo może się okazać, że jednak im „się nie zachce” (kilka wartościowych artykułów autorów „spoza branży” wiosny nie czyni…) Albo, co gorsza, mogą zacząć zajmować się komiksem niekompetentnie, powierzchownie lub po prostu nieuczciwie, tendencyjnie czy złośliwie… Przykład chybionych (a wręcz kuriozalnych) poczynań w tym zakresie literaturoznawcy (i skądinąd wybitnego poety i tłumacza) Stanisława Barańczaka⁷ czy psychologa Jana Młodkowskiego⁸ jest tu znamienny. Być może w innych przypadkach nie złośliwość czy tendencyjność wezmą górę, ale po prostu brak określonego zasobu wiedzy (historia i teoria gatunku), a także wzorów fachowego pisania o komiksie – specyficznego z uwagi na specyfikę gatunku (tworu obrazowo-słownego), wymagającego od badacza „anektowania” podstaw teoretycznych i metodologii z różnych dyscyplin naukowych (a przynajmniej dziedzin wiedzy) i ewokującego potrzebę ujęcia swoistego, innego niż oferują znane dotychczas dyscypliny (np. literaturoznawstwo czy historia sztuki). A to właśnie idea komiksologii stwarza i „uprawomocnia” ramy teoretyczne i metodologiczne takiej „stricte komiksowej” płaszczyzny badawczej i – co za tym idzie – SPECJALISTYCZNEGO zasobu wiedzy. Chodzi tu o to, by poczynania analityczno-badawcze dotyczące komiksu, a realizowane na gruncie różnych dyscyplin naukowych w jakiś sposób skanalizować, ukierunkować, wesprzeć wiedzą o „gatunku z pogranicza” i „sformatować pro-komiksowo”. I stąd właśnie potrzeba komiksologii – rozumianej szerzej, niż tylko stosowanie pewnego rodzaju metodologii. Bo celem nadrzędnym emancypacji sfery badań nad komiksem jest doprowadzenie do sytuacji, w której autonomizacja (a więc też i nobilitacja) komiksu jako osobnego gatunku artystycznego nie będzie kwestionowalna.

O przezwyciężaniu (bezsensownego) negowania komiksologii

Wydaje się, że sprawa jest oczywista: skoro myślimy o komiksie jako osobnej dziedzinie twórczości, odrębnym gatunku artystycznym – zdecydowanie różnym (mimo ewidentnych pokrewieństw i asocjacji) od literatury, plastyki, czy chociażby filmu animowanego – to również teoria komiksu i sposób analizowania komiksowych przekazów muszą być różne (a przynajmniej specyficzne) od teorii literatury, sztuk plastycznych czy filmu animowanego. Bo to po prostu wynika z gatunkowych (medialnych, strukturalno-istotowych) różnic między tymi formami przekazu; a zatem, by komiksy sensownie badać „w adekwatny sposób”, nie można zajmować się nimi wyłącznie z wygodnej pozycji już istniejących dyscyplin i postrzegać go jedynie przez pryzmat podobieństw do już uznanych gatunków, lecz potrzeba tu podejścia swoistego, dostosowanego do specyfiki gatunkowej komiksu. Tymczasem jednak pojawiają się pewne (zaskakująco zachowawcze, a wręcz „wsteczne”, by nie powiedzieć niemądre⁹) wątpliwości: Fakt, że istnieją krytycy, którzy w imię obrony pewnego systemu analizowania, interpretowania i oceniania zjawisk artystycznych, odmawiają komiksowi prawa do miana gatunku artystycznego (…), skłania niektórych badaczy komiksu do postulowania konieczności powołania nowej dyscypliny badań, zwanej (roboczo) »komiksologią«. W takim postulacie kryje się jednak (nieco aroganckie, moim zdaniem) założenie, że komiksolog potrafi czytać historyjki obrazkowe w inny sposób niż literaturoznawca, psycholog czy filozof¹⁰. Uważam – bo wolę być arogantem, niż ignorantem – że jednak potrafi, gdyż czyta je nie „naiwnie”, lecz ze świadomością swoistości gatunkowej tego rodzaju twórczej ekspresji, z wiedzą dotyczącą historii gatunku i jego możliwości jako autonomicznej formy przekazu, itd. (Oczywiście, mam tu na myśli komiksologa „profesjonalnego”, nie zaś „domorosłego”.) Bo komiksolog ex definitione jest znawcą tego gatunku – co zdecydowanie odróżnia jego sposób odbioru komiksu od sposobu odbioru, jaki jest udziałem nieznawców tego gatunku. Występuje tu dokładnie taka sama zależność, jak w przypadku odbioru (czytania) literatury przez literaturoznawcę i nieliteraturoznawcę (chociażby psychologa czy filozofa), oglądania filmu przez filmoznawcę i niefilmoznawcę (chociażby filologa czy komiksologa), kontemplowania i analizowania dzieł sztuk plastycznych przez estetyka czy historyka sztuki i nieestetyka czy niehistoryka sztuki (chociażby entomologa, niekoniecznie Motylkowskiego...), itd. Właśnie dlatego, że istnieją – nie tylko zresztą w Polsce – tacy krytycy czy naukowcy, którzy nie zajmują się komiksem „w należyty sposób”, a mimo to odmawiają komiksowi prawa do miana gatunku artystycznego (bo – nie posiadając odpowiedniego zasobu wiedzy komiksologicznej – bazują w swych sądach na powierzchownym oglądzie i/lub stereotypach, nie zaś na wnikliwym i racjonalnym przyjrzeniu się zjawisku), uzasadnione jest postulowanie konieczności zmiany tego (dziwnego wszak) stanu rzeczy. Na przykład właśnie poprzez podejmowanie prób stworzenia (a przynajmniej wydzielenia z już istniejącej sfery) odpowiedniego obszaru wiedzy, umożliwiającego poważne, racjonalne traktowanie komiksu i analizowanie go w sposób gwarantujący uwzględnianie specyfiki formalno-strukturalnej tego gatunku – będącego wszak już dawno „ukonstytuowanym rezultatem” synkrazji i korespondencji sztuk, nie zaś ułomną odroślą literatury czy sztuk plastycznych, albo filmu. Co właśnie wręcz wymusza – przy chęci pełnego uchwycenia walorów komiksowego przekazu – konieczność zajmowania się tym gatunkiem w sposób odmienny od tego, jaki sztampowo zaproponować może „konserwatywny” literaturoznawca czy historyk sztuki, a tym bardziej psycholog czy filozof, gdyż po prostu nie respektują oni – bo nie znają (lub nie rozumieją) – podstaw wiedzy o komiksie, np. o jego gatunkowej istocie, czyli narracyjnej jedności ikono-lingwistycznej (albo też narracyjności obrazkowej – gdy mamy do czynienia z przekazem pozbawionym tekstu).

Z drugiej strony pojawiają się też obawy o utworzenie się „getta komiksologicznego” (czyli hermetycznego zamknięcia się komiksologów we własnym kręgu i zmarginalizowania przez to swoich badawczych poczynań), lecz nie wytrzymują one konfrontacji z faktami. Bowiem komiksologia bynajmniej nie opiera się tylko i wyłącznie na tekstach badaczy branżowych, lecz otwiera się bardzo szeroko na poczynania badawcze reprezentantów różnych dyscyplin naukowych – o ile ich analizy dotyczą bezpośrednio (lub chociaż pośrednio) komiksu i mają charakter naukowy (lub chociaż popularnonaukowy); i, oczywiście, o ile uwzględniają gatunkową specyfikę komiksu (a więc wpisują się w przestrzeń teoretyczno-badawczą wyznaczaną przez komiksologię). Przynajmniej tak to wygląda w tej chwili w Polsce. Sytuacja z obszaru np. literatury fantastycznej nie jest tu paralelna, bo dotychczasowe doświadczenia pokazują, że komiksologię współtworzą osoby nie będące zagorzałymi pasjonatami gatunku (tak, jak to najczęściej bywa w przypadku osób piszących na temat fantastyki naukowej), a więc mającymi do niego stosunek zdystansowany – jak do interesującego zjawiska artystycznego czy społeczno-kulturowego.

Zaś konkretną próbę wyjścia naprzeciw potrzebie wyznaczenia i skonkretyzowania sfery zagadnień wskazujących granice oraz możliwe obszary zastosowań myśli teoretycznej (refleksji naukowej¹¹) nakierowanej na komiks (na opis i analizę całości zjawiska, jak też poszczególnych elementów je współtworzących¹²), czyli komiksologii, stanowią w szczególności właśnie interdyscyplinarne (lecz wyprofilowane pro-komiksologicznie) i popularnonaukowe (ze swego charakteru) coroczne Sympozja Komiksologiczne – organizowane od 2001 roku w ramach kolejnych Międzynarodowych Festiwali Komiksu (MFK) w Łodzi¹³.

O potrzebie takich inicjatyw

Sympozja odbywają się w Łódzkim Domu Kultury, w ostatnim dniu trwania Festiwalu (niedziela); obrady – na stałe wpisane w program MFK – każdorazowo dają okazję do prezentacji stanu i kondycji rodzimej myśli komiksologicznej, umożliwiając sprecyzowanie (w różnorodnej optyce) całej gamy teoretycznych problemów związanych z komiksem, ze specyfiką tego gatunku, z rolą, znaczeniem i sytuacją komiksu – nie tylko w Polsce (choć ze szczególnym uwzględnieniem charakterystyki polskiej twórczości komiksowej i próbą osadzenia jej w szerokim kontekście ogólnokulturowym). Ważne jest to, że Sympozja – choć osadzone w ramach łódzkich MFK – zachowują własną autonomię i odrębny profil, bowiem z założenia mają one charakter niekomercyjny i niemasowy, stanowiąc przede wszystkim okazję do spotkania się różnych osób interesujących się komiksową i okołokomiksową problematyką, w celu skonfrontowania różnorakich punktów widzenia, wymiany poglądów na temat komiksu i poprzez to wzbogacenia własnej wiedzy z tego zakresu, jak też inspirowania nowych inicjatyw badawczych. Słownikowa definicja sympozjum oznacza wszak „ucztę intelektualną”, zebranie specjalistów [podkreślenie moje – K. S.] z jakiejś dziedziny poświęcone omawianiu określonych zagadnień, wspólnej wymianie myśli¹⁴. Sympozja Komiksologiczne wychodzą więc naprzeciw potrzebie ujęcia w „instytucjonalne ramy” spotkań polskich badaczy komiksu i osób zainteresowanych tego typu działalnością. W horyzoncie polskiego światka komiksowego jest to jedyna taka inicjatywa (choć okazji do tego typu spotkań nie brakuje – na kilkunastu różnych corocznych „imprezach komiksowych” w Polsce – lecz wówczas spotkania te mają charakter nieformalny, głównie towarzyski).

Z uwagi na przyjęte ramy merytoryczne i organizacyjne, Sympozja Komiksologiczne są ze swej istoty interdyscyplinarne; bowiem intencją organizatorów jest stworzenie roboczego forum dla możliwie wielu reprezentantów różnych dyscyplin współczesnej szeroko pojętej humanistyki (np.: historyków sztuki, kulturoznawców, polonistów, psychologów, socjologów, i in.), wyznaczających swymi referatami różnorodne teoretyczno-badawcze konteksty opisywania komiksu i tym samym wskazujących możliwe sposoby eksplorowania jego fenomenu. Bo przecież Każda nowo tworząca się dyscyplina naukowa skupia uczonych wywodzących się z różnych tradycji naukowych i szkół myślowych. Operują oni odmiennymi wizjami nauki, wyznają zróżnicowane wartości związane z ludzkim poznaniem, różnią się preferencjami metodologicznymi i umiejętnościami warsztatowymi. Stąd procesy budowania poczucia dyscyplinowej tożsamości są zwykle długotrwałe i nigdy nie prowadzą do osiągnięcia pełnego konsensu¹⁵. Nie mniej istotne jest tu zaprezentowanie możliwości wieloaspektowego rozprawiania na temat komiksu – rozumianego tu jako swoiste zjawisko artystyczne, kulturowe, społeczne – bez arbitralnego zawężania możliwych punktów odniesienia do niego, czy ograniczania potencjalnych obszarów profesjonalnej analizy¹⁶. Zarówno jednak interdyscyplinarność, jak i wieloaspektowość tego Sympozjum nacechowane są dążeniem do uwzględniania kwestii autonomizacji badań nad komiksem i wyprofilowane pod kątem eksponowania pro-komiksologicznej specyfikacji analiz.

Sympozja Komiksologiczne odgrywają więc zasadniczą rolę w procesie tworzenia podstaw nowej dyscypliny wiedzy – komiksologii właśnie – pobudzając i umożliwiając jej rozwój oraz „instytucjonalne istnienie”.

O celach Sympozjów Komiksologicznych

Zastanawiająco aktualnie brzmią dziś słowa (napisane prawie 40 lat temu): problemy komiksologów mogą wydawać się nam ciekawostką bez znaczenia, gatunek ten bowiem nigdy nie odgrywał u nas większej roli i zapewne niewiele ze światowego w tej dziedzinie dorobku warto zaprezentować naszemu czytelnikowi. Aliści może warto zwrócić uwagę na możliwości gatunku i zdobyć przynajmniej podstawowe informacje (...)¹⁷. Od samego początku naczelnym motywem organizacji Sympozjów jest dążenie do ukazania „najzabawniejszej ze sztuk”¹⁸ w nobilitującym świetle fachowych analiz (poprzez torowanie drogi dla profesjonalnych eksploracji i stworzenie teoretycznego kontekstu dla poczynań badaczy¹⁹). Dlatego też tematy przewodnie poszczególnych edycji przedsięwzięcia (Sztuka komiksu w perspektywie polskiej komiksologii w 2001 r., Komiks w Polsce a komiks polski w 2002 r., Komiks jako element kultury współczesnej w 2003 r., Komiks polski – mistrzowie i ich dzieła w 2007 r., Komiks jako zjawisko artystyczne w 2008 r.) skupiały się wokół promowania walorów komiksu jako odrębnego rodzaju twórczej ekspresji – by tym samym łatwiej wytyczyć obszar, na którym będzie można mówić o walorach artystycznych i kulturotwórczych komiksu bez cienia ironii; z kolei Sympozjum w 2004 r. (Komiks w tyglu uwarunkowań) służyło ukazaniu różnorodności czynników wpływających na artystyczny i społeczno-kulturowy status komiksu, a w 2005 r. (Komiks w dobie postmodernizmu²⁰) – wskazało tendencje tematyczne i formalne występujące we współczesnych komiksach. Natomiast to w 2006 r. (Komiks i jego bohaterowie) miało na celu próbę opisu „sytuacji gatunkowej” bohatera komiksowego. Z kolei to w 2009 r. (Komiks a problem kiczu) nakierowane było na pokazanie, że to jednostkowe utwory (lub, jak kto woli, „wypociny”) komiksowe schlebiają szmirze, banałowi i artystycznej wtórności, nie zaś cały gatunek²¹. A w 2010 roku krytyczne spojrzenie skierowane zostaje na samych komiksologów i efekty ich (naszych) poczynań – w kontekście Jubileuszowego Sympozjum, ale i z uwzględnieniem dotychczasowych dokonań całej polskiej komiksologii (stąd temat przewodni: Komiks a komiksologia. Ku rozpoznaniu i charakterystyce wzajemnych relacji między gatunkiem a jego teorią). Równolegle, fundamentalnym celem – ponadedycyjnym, ponadtematycznym – Sympozjów Komiksologicznych pozostaje uświadamianie potrzeby i sensu merytorycznej refleksji, jak też pogłębionej dyskusji nad gatunkową istotą komiksu, a przede wszystkim nad jego rolą i miejscem we współczesnej, dynamicznie zmieniającej się kulturze, szczególnie polskiej²². Ma to znaczenie nie tylko dla rozwoju teorii komiksu, ale i całokształtu kultury komiksu w Polsce.

Istotą sympozyjnych spotkań jest prezentacja efektów swoich komiksologicznych poczynań przez osoby podejmujące trud takiej fachowej eksploracji fenomenu komiksu – w gronie znawców tematu, specjalistów branżowych, jak też zainteresowanej tego typu sprawami publiczności festiwalowej. Bowiem w zakładanym „programie ideowym” Sympozja mają stwarzać forum do prezentacji fachowej wiedzy, jak też różnych poglądów na temat komiksu. Aczkolwiek, Sympozja te (a więc i Antologie referatów sympozyjnych) adresowane jest nade wszystko do osób zajmujących się komiksem w sposób naukowy (lub chcących w ten sposób nim się zajmować), co narzuca konieczność respektowania określonych wymogów²³ – zarówno na poziomie treści zgłaszanego referatu (PROBLEMATYKA naukowa i jej wartość merytoryczna), jak i jego formy (naukowy JĘZYK i STYLISTYKA wypowiedzi, LOGIKA przeprowadzanych analiz czy opisów, prawidłowa STRUKTURA całości tekstu, etc.)²⁴. Podkreślić należy, że intelektualna geneza tego przedsięwzięcia (a więc i wskazanych powyżej wymogów) związana jest z chęcią ukazywania komiksu przez pryzmat profesjonalnych poczynań analityczno-badawczych – by łatwiej było wytyczyć obszar, na którym będzie można mówić o wartościach jednoznacznie artystycznych i kulturotwórczych tego gatunku, bez zastrzeżeń i bez cienia ironii (powstałej w zestereotypizowanej optyce fałszywych wyobrażeń i irracjonalnych uprzedzeń wobec komiksów²⁵), a tym samym wspomóc proces akceptacji kulturowej w Polsce tego „strywializowanego medium”²⁶.

Swoją rolę odgrywają tu również tzw. imprezy branżowe. Jednakże permanentną bolączką organizatorów różnych (nie tylko zresztą łódzkich) „komiksaliów” – Konwentów, Festiwali, Targów, Spotkań – od momentu pojawienia się tych imprez w pejzażu polskiego światka komiksowego, jest hermetyzacja, czyli nieprzezwyciężalne (?) a chroniczne zawężenie się (głównie do środowiska branżowego) możliwości zainteresowania daną imprezą szerszego forum społecznego i „kulturowego”. Tymczasem Sympozja Komiksologiczne z gruntu niwelują tę skłonność do zamykania się we własnym kręgu, wychodząc „na zewnątrz” (do osób niekoniecznie będących zagorzałymi pasjonatami komiksów) i stwarzając tym samym okazję do wzbogacenia sposobów postrzegania komiksu, a także – do zaistnienia fachowej wiedzy o komiksach na „niekomiksologicznych obszarach”. Ważne są tu więc dwa cele: po pierwsze – promocja problematyki komiksowej w środowiskach pozabranżowych (przede wszystkim wśród młodych naukowców zajmujących się zagadnieniami kultury współczesnej²⁷), a po drugie – zaktywizowanie „branżowych” komiksologów, poprzez danie im możliwości prezentowania efektów swoich teoretycznych poczynań. Cele te – co pokazują wydawane co roku Antologie referatów z kolejnych edycji Sympozjum – zostają osiągnięte.

O potrzebie corocznych Antologii

W 2001 r. Sympozjum Komiksologiczne zorganizowane zostało po raz pierwszy. Pisano wówczas: brak nam komiksowej edukacji, stąd cieszy fakt zwołania, podczas tegorocznego łódzkiego festiwalu, komiksologicznego sympozjum popularnonaukowego. Wygłoszone referaty zostały zebrane w skromnie wyglądającą, ale bogatą merytorycznie antologię. Trzeba podkreślić, że tego rodzaju naukowe spotkanie zostało w Polsce zorganizowane po raz pierwszy, gromadząc przy jednym stole krytyków, wydawców, kulturoznawców, socjologów i tłumaczy. W efekcie otrzymaliśmy próbę uchwycenia fenomenu komiksu na tle polskiej rzeczywistości i pokrewnych obszarów, jak literatura czy ogólnie rozumiana kultura masowa. Poza teoretycznym usiłowaniem schwytania gatunku w sidła definicji, referaty obejmują również ciekawe analizy i biografie²⁸. Fakt pojawienia się antologii tekstów komiksologicznych oceniono bardzo pozytywnie: po raz pierwszy bodaj w historii komiksu w Polsce doczekaliśmy się wydawnictwa, które próbuje nieco usystematyzować zagadnienia związane z pojmowaniem komiksu jako gatunku²⁹. W 2002 r. Sympozjum zorganizowano po raz drugi, a udział w nim wzięli krytycy i teoretycy komiksu, zarówno ci doświadczeni, jak i debiutanci. (...) Cenna inicjatywa i godna odnotowania publikacja, zwłaszcza, iż zjawiska komiksowe następują u nas ostatnio lawinowo i należy je na bieżąco odnotowywać i analizować³⁰. Dostępna podczas trwania Festiwalu antologia zawiera referaty poświęcone zasadniczo dwóm zagadnieniom. Pierwsze, to miejsce komiksu we współczesnej kulturze i jego roli komunikacyjnej. (...) Drugim tematem antologii jest historia komiksu w Polsce i przypadki paru twórców, którzy wpisali się w nią na dobre. (...) Antologia ta, podsumowująca sesję łódzką, jest jedną z niewielu publikacji, które ambitnie próbują zmierzyć się w naukowy sposób ze zjawiskiem komiksu³¹. Antologia wydana w 2003 r., po trzecim z rzędu Sympozjum, stanowiła pole do prezentacji pogłębionych analiz gatunku, których ni jak nie można znaleźć w prasowych publikacjach i coraz rzadziej obecnych w goniącej za popularnością prasie branżowej (...). Materiały ważne dla badaczy komiksu, a także miejsce na zaprezentowanie się młodych naukowców zainteresowanych graficzno-literacką tematyką. Niewielki nakład powoduje, że już po łódzkiej imprezie to jedna z bardziej poszukiwanych przez fanów komiksu publikacji³². W latach 2006-2007 ukazało się kilka fachowych publikacji, w których zamieszczono obfite teksty o tym przedsięwzięciu: Sympozjum trafiło w swój czas (wywiad ze mną przeprowadzony przez M. Błażejczyka), ZESZYTY KOMIKSOWE nr 5 (X-2006), s. 46-52; Sympozjum Komiksologiczne, [FO:PA] nr 12 (lipiec 2007), s. 101-106 (mego autorstwa) oraz „retrospektywny” artykuł Wojtka Birka pt. Niewidzialna nauka. (O łódzkich Sympozjach Komiksologicznych), CZAS FANTASTYKI 2007, nr 4 (13), s. 51-57. W tym ostatnim autor pisze: można odnaleźć w Antologiach wszystkie ważniejsze i bardziej charakterystyczne dla tej dziedziny tematy i ich ujęcia z obowiązkowymi rozważaniami na temat postmodernistycznych uwarunkowań komiksu i współczesnej kultury oraz badaniami rozległych relacji intertekstualnych w samych komiksach i między komiksami a innymi formami przekazu. Obok klasycznych dla tekstów naukowych uporządkowanych i systematycznych rozważań mamy tu także referaty bardziej osobiste, bliższe formule eseju. To zróżnicowanie można uznać za kolejny atut pokonferencyjnych tomów. (...) Rosnąca z roku na rok kolekcja zbiorów przygotowanych na Sympozja tekstów stanowi cenny składnik biblioteki podręcznej naszych rodzimych badaczy, znawców i pasjonatów komiksu, i pozostaje tylko życzyć sobie, aby ten coroczny rytm został konsekwentnie utrzymany³³.

O celach i znaczeniu cyklu Antologii

Tak więc fundamentalnym elementem (i finalnym efektem) organizacji poszczególnych Sympozjów jest każdorazowe (!) wydawanie Antologii nadesłanych referatów (artykułów, esejów). Teksty te zebrane w jeden zbiór (będący w założeniu możliwie najszerszą wykładnią obecnego stanu wiedzy „na tematy komiksowe” prezentowanej przez rodzimych teoretyków), spełniają w głównej mierze funkcje popularyzatorskie, a także edukacyjne i „podsumowujące” polskie dokonania w tej dziedzinie: jedne skupiają się na współczesności lub historycznym rysie komiksowych realizacji w Polsce, pozostałe zaś ujmują „gatunkową sytuację” komiksu w aspekcie ogólnym. Często też zgłaszane są referaty, których autorzy analizują komiksy nie wydane jeszcze w Polsce, przyczyniając się do zainteresowania tymi utworami czytelników w naszym kraju.

To właśnie zwarta publikacja nadesłanych na Sympozjum referatów oraz odrębny, stricte komiksologiczny (naukowy, popularnonaukowy) charakter przedsięwzięcia – bez wikłania w jego ramy programowe wystaw, kiermaszy, spotkań z rysownikami, itp. – odróżnia nasze Sympozja od dwóch krakowskich „sesji popularno-naukowych” z początku lat 90-tych i uprawnia do nazwania „pierwszymi tego typu w Polsce” (i jak dotąd – jedynymi). Faktem też jest to, że przed łódzkimi Antologiami referatów nie było w Polsce zwartych publikacji zbiorowych o tym charakterze, co dla każdej dyscypliny naukowej zawsze stanowi dotkliwą lukę³⁴.

Należy ponadto zauważyć, że jedną z podstawowych wartości organizowanych Sympozjów jest to, że „wymuszają” niejako na niektórych autorach wyjście poza obszar swoich wąskich (?) zainteresowań i zwrócenie się w stronę innych obszarów problemowych (tu: dotyczących bezpośrednio lub pośrednio komiksu). Prowadzi to ipso facto do poszerzenia się wiedzy własnej autorów (o ile, rzecz jasna, chcą te nowe dla siebie obszary eksplorować), a równocześnie stwarza okazje do pojawienia się różnorodnej optyki w postrzeganiu danych zagadnień komiksologicznych. Wzorcowym przykładem autora, który w analizach gatunku wyszedł daleko poza obszar swojej naukowej domeny jest iberysta (!) Jakub Jankowski – piszący bardzo interesujące (i wnikliwe) teksty na temat komiksu (zresztą nie tylko przy okazji Sympozjów).

Antologie są więc de facto wymiernym uwieńczeniem faktycznej realizacji przyjętych założeń programowo-organizacyjnych kolejnych Sympozjów Komiksologicznych. Z oczywistym zadowoleniem co roku odnotowywany jest fakt powiększania się kręgu osób aktywizujących swą naukowo-badawczą działalność w bezpośrednim odniesieniu do komiksu, zaś z dużą satysfakcją należy przyjąć ich chęci prezentowania efektów tej działalności właśnie na tym sympozyjnym forum i w Antologiach. To zainteresowanie dobrze rokuje rozwojowi samej imprezy, jak i komiksologii en bloc. Tym bardziej, że od kilku lat dominują teksty autorów spoza branży komiksowej, którzy na co dzień prowadzą swą działalność w zupełnie innych, „niekomiksowych” obszarach. Ich referaty prezentują bardzo interesujące – nie tylko dla osób z komiksowego światka – bo świeże (i zdystansowane, a nie „pro-kultowe”) spojrzenie na komiks, przy równoczesnym wysokim poziomie formalnym tekstów (niejeden branżowy „krytyko-publicysta” mógłby uczyć się z tych artykułów jak profesjonalnie pisać na tematy komiksowe...); że wymienię tylko dr Magdalenę Lachman i dr Adama Mazurkiewicza, włączających problematykę komiksologiczną w swoje własne badania naukowe realizowane na uczelni. W latach 2001-2004 dr Marcin Skorek w kolejnych referatach zaprezentował kompetentne kompendium wiedzy na temat mangi i anime. Z kolei wielokrotny uczestnik Sympozjów, psycholog Michał Siromski, swoimi referatami konsekwentnie buduje zręby psychologii komiksu. W 2004 r. do naszej Antologii nadesłał swój tekst Prof. Sławomir Magala, wybitny znawca problematyki kultury współczesnej³⁵; a w 2008 r. – Prof. Ryszard K. Przybylski, wybitny znawca problematyki komunikacji wizualnej, teorii mediów oraz antropologii obrazu³⁶.

Podkreślenia warte jest również stwierdzenie, że Antologie jako miejsce publikacji »uczonych« tekstów o komiksie pojawiły się w odpowiednim momencie historii polskiego komiksu i refleksji o nim. W roku 2001, gdy ukazała się pierwsza, zamierała właśnie aktywność magazynów komiksowych z ambicjami, gdzie teksty »komiksologiczne« (w szerokim rozumieniu tego słowa) mogły się od czasu do czasu pojawić. Dziś nie ma już AQQ, KKK, ARENY KOMIKS, ani PRODUKTU. Antologie skupione na swym wąsko pojętym zakresie zadań pełnią jednak zasadniczo inną funkcję niż wspomniane magazyny: nie są kroniką komiksowych aktualności, lecz miejscem publikacji tekstów problemowych, z definicji nie mających charakteru doraźnego³⁷.

O znaczeniu komiksologii i Sympozjów Komiksologicznych

Sympozja (i wydawane w ich efekcie Antologie) stanowią znakomitą okazję dla osób ponadprzeciętnie interesujących się komiksem (zwłaszcza nakierowaną na niego teorią – komiksologią) do poszerzenia swojej wiedzy i do merytorycznej dyskusji oraz (wzajemnej!) inspiracji do bardziej pogłębionych przemyśleń na temat komiksu, a także – do spotkania się z profesjonalistami w dziedzinie badań komiksologicznych. Uczestnikami naszych Sympozjów i autorami artykułów w Antologiach byli dotychczas m.in.: Wojciech Birek, Bartosz Kurc, Adam Rusek, Jerzy Szyłak, Witold Tkaczyk. W 2004 r. Gościem Honorowym Sympozjum był Profesor Janusz Dunin (wybitny księgoznawca, specjalizujący się w problematyce związanej z kulturą druku); zaś w 2005 r. – Krzysztof Teodor Toeplitz, autor pierwszej (i chyba najważniejszej) w dziejach polskiej komiksologii książki na temat komiksu, pt. Sztuka komiksu. Próba definicji nowego gatunku artystycznego³⁸. W 2006 r. Gościem Honorowym Sympozjum był Maciej Parowski (dziennikarz, krytyk, pisarz oraz scenarzysta komiksowy, a także popularyzator – wybitnie zasłużony dla Sprawy Komiksu w Polsce, m.in. współtwórca magazynu KOMIKS-FANTASTYKA).

Bez fałszywej skromności trzeba przyznać, że wszystko to przysłużyło się Międzynarodowemu Festiwalowi Komiksu w Łodzi, zyskującemu dzięki Sympozjum charakterystyczny (a myślę też, że i prestiżowy) „element”, który zdecydowanie wyróżnia go na tle kilku (kilkunastu?) innych imprez komiksowych w Polsce, gdzie teoria komiksu nie jest „instytucjonalnie” rozwijana.

Narastające zainteresowanie publicystów i naukowców, które znajduje swój wyraz w coraz to większej ilości coraz to poważniejszych publikacji – odpowiada wzrastającej ważności samego zjawiska. (...) Skoncentrujmy się raczej na rzetelnych badaniach nad miejscem komiksów we współczesnej kulturze. Dotychczasowe badania nad zasięgiem i charakterem działania tej dziwnej literatury (...) – stwarzają dopiero obraz obfitości problemów wymagających szczegółowej analizy³⁹. Mimo, że zgłaszane na Sympozja (a potem umieszczane w Antologiach) referaty podejmują rozmaite komiksowe i okołokomiksowe kwestie, łączy je jedno wspólne przekonanie autorów: o potrzebie poważnego i pogłębionego namysłu nad wartością i znaczeniem komiksu jako swoistym gatunku artystycznej konkretyzacji, stającym się w Polsce – po latach „banicji w getcie undergroundu” – coraz istotniejszym elementem współczesnej kultury, nie tylko masowej (popularnej)⁴⁰. Czy na tyle istotnym, że równoprawnym z innymi elementami (mediami, gatunkami, rodzajami) sztuki (twórczości artystycznej)? Być może nasze Sympozja będą miały wpływ na „zdezaktualizowanie się” wahań dotyczących dania twierdzącej odpowiedzi na to pytanie...

W kanonicznym dla polskiej komiksologii artykule pt.: Prolegomena do »komiksologii«⁴¹ czytamy: badania nad komiksem nabierają rozmachu. Poważne instytucje naukowe organizują sesje poświęcone temu tematowi, wydają publikacje. (…) Cały ten ruch, obok podstaw naukowych i estetycznych, posiada swoisty sens społeczny. (…) Mówią: czytaliśmy te historyjki i wbrew przewidywaniom, nie skretynieliśmy. Jesteśmy naukowcami, handlowcami, przemysłowcami, nie musimy się wstydzić lektury naszej młodości. Tym to ludziom wychodzi naprzeciw komiksologia. Okazuje się, że dopiero po ponad trzydziestu latach od napisania tych słów, odnoszących się do realiów „na Zachodzie”, również w Polsce – mimo wciąż nieustabilizowanej sytuacji na rynku wydawniczym – zaistniały takie warunki, kiedy to zwiększone zainteresowanie komiksem wśród współczesnych konsumentów pop-kultury⁴² (przekładające się na wzrost ilości publikowanych woluminów komiksowych i ich różnorodność) sprawia, że tylko w sposób profesjonalny można tej sytuacji „wychodzić naprzeciw”⁴³...

Nie tylko jako pomysłodawca i organizator tego przedsięwzięcia, ale przede wszystkim jako obserwator i aktywny uczestnik życia branżowego – od prawie 20 lat – uważam, że Sympozja Komiksologiczne (i wydawane w ich efekcie Antologie) odgrywają niezwykle istotną rolę w żmudnym procesie formowania się podstaw nowej dyscypliny wiedzy nakierowanej na komiks – czyli komiksologii właśnie. Czas pokaże, jakie faktycznie znaczenie będą miały dla emancypacji (autonomizacji) i profesjonalizacji tego obszaru – czyli badań nad komiksem – w Polsce. A być może nie tylko w Polsce.

Krzysztof Skrzypczyk⁴⁴

Organizatorzy zwracają się z uprzejmą prośbą, aby – w miarę własnych możliwości – rozpropagować informację o naszym Sympozjum Komiksologicznym wśród osób zainteresowanych (lub potencjalnie mogących wykazać zainteresowanie) komiksową i okołokomiksową problematyką, np. w uczelni, wydziale, instytucie itp.