Opis serii "Świat Edeny"

Cykl Świat Edeny stanowi integralną, lecz z pewnych względów szczególną część fascynującego komiksowego uniwersum Jeana "Moebiusa" Girauda - jednego z najbardziej niezwykłych twórców komiksu. Człowieka, któremu udało się uczynić z komiksu medium swoich osobistych wypowiedzi i przy okazji w sposób totalny nad nim zapanować. Historia powstania tej serii jest równie niezwykła, jak odciśnięta w niej wyobraźnia jej autora. Wszystko zaczęło się... od zamówienia reklamowego.

 W roku 1983 Moebius dostał zamówienie na realizację czteroplanszowego komiksu, który (wydany w formie portfolio) miał stanowić ekskluzywny prezent świąteczno-noworoczny dla współpracowników francuskiego koncernu samochodowego Citroen. Komiks mieli zrealizować dwaj współpracownicy artysty do jego pomysłu. Kiedy jednak pewnego dnia podczas roboczego spotkania w atelier Moebius zaczął pracować nad projektem, ten zupełnie nieoczekiwanie rozwinął się w ogromną, prawie 40-stronicową historię. Stało się jasne, że może ją narysować tylko pomysłodawca. Tak powstał komiks Na gwieździe - krucjata Citroena. Choć pretekstem do jego powstania był stary model samochodu Citroena z 1938 roku, opowieść dzieje się w kosmosie w odległej przyszłości. Oto para astronautów - Stel i Atan - trafia na opustoszały, opuszczony przez załogę sztuczny meteoryt, który następnie spada na pobliską planetę, zwaną "kulą bilardową" z racji swej gładkiej i równej powierzchni. Po odbyciu długiej i wygodnej podróży po powierzchni planety, która to podróż dokonuje się w pochodzącym z kolekcji bohaterów starym samochodzie (reklamowany Citroen!) rozbitkowie trafiają na niezwykłe cmentarzysko statków kosmicznych z całego wszechświata, skupione wokół niezwykłej piramidy. Załogi tych statków mimo upływu setek tysięcy lat od ich lądowania nadal żyją i czekają na dopełnienie swego losu, najwyraźniej pozostającego pod kontrolą piramidy. Stel, zwabiony hipnotycznym sygnałem, wchodzi do piramidy. Okazuje się ona gigantycznym statkiem kosmicznym, którego zadaniem jest przetransportować przedstawicieli wszystkich rozumnych istot wszechświata na rajską planetę Edene. To właśnie Stel, genialny pilot i mechanik, ma poprowadzić statek-piramidę. Rozpoczyna się podróż kosmicznej arki...

Ta prosta, oszczędnie narysowana historia (Moebius posłużył się w niej tzw. "ligne claire", tzn. techniką, która każe maksymalnie zredukować kreskę rysunku, sprowadzonego tu do funkcji konturu, wyraźnie nawiązywała do poetyki komiksowych dokonań Moebiusa - autora Arzacha i cyklu Garaż hermetyczny. Swobodna gra wyobraźni, logika snu i swoista, niewymuszona poetyckość dały w efekcie niecodzienny komiks, który nie tylko spełnił swoje reklamowe zadanie, ale i zainspirował swego twórcę do dalszych działań. Wokół świata i bohaterów Krucjaty Citroena zaczęły powstawać krótkie historie, chronologicznie poprzedzające akcję tego komiksu, rysowane w różnych technikach i poetykach. Ale przełom dokonał się, gdy Moebius (przebywający wówczas w Japonii przy okazji prac nad filmem animowanym Mały Nemo w Krainie Snów) wpadł na pomysł opowiedzenia tego, co spotkało bohaterów po wylądowaniu na rajskiej planecie. Tak powstał cykl Świat Edeny, złożony - obok zbioru Na gwieździe i innego tomu nowelek Naprawiacze - z czterech pełnometrażowych tomów, układających się w dramatyczną sagę, w moebiusowski sposób przetwarzającą rajski mit. Bo Edena jest oczywiście rajską planetą, zaś Stel i Atan - parą pierwszych ludzi, odkrywających swoją prawdziwą naturę. W następującym po Na gwieździe tomie Ogrody Edeny bohaterowie budzą się na dziewiczej planecie, sami i pozbawieni swego stałego technologicznego zaplecza. Bez generatorów syntetycznej żywności i możliwości wymiany zużytych czy chorych organów wydają się skazani na śmierć z głodu lub zakażenia jakąś prymitywną chorobą na tej dziwnej, pełnej drzew owocowych planecie.

 Początkowo sama myśl o zjedzeniu czegokolwiek, powstałego w niekontrolowanych naturalnych warunkach budzi w nich obrzydzenie, jednak doprowadzony do ostateczności Stel decyduje się złamać tabu i próbuje pierwszego jabłka... Planeta jest piękna, pełna bujnej roślinności, a nocą wokół śniących bajeczne sny bohaterów tańczą maleńkie skrzydlate duszki - edelfy. Skazani na naturalny pokarm kosmonauci z niepokojem spostrzegają u siebie dziwne zmiany: pozbawione dotąd owłosienia ciała zmieniają się, różnicują, nabierają charakteru. Stel odkrywa, że jego wieloletni towarzysz kosmicznych podróży to nie Atan, ale Atana - młoda i niezwykle pociągająca kobieta. Spłoszona zmianami i niezrozumiałymi dla niej zakusami Stela Atana ucieka od niego i odtąd obydwoje rozpoczynają swe odrębne wędrówki po rajskim świecie, szukając w nim swego miejsca i (poniewczasie) siebie nawzajem, gdyż odkrywają, że są dla siebie stworzeni.

 Tylko, że rajski świat Edeny wcale nie jest taki dziewiczy. Na drodze bohaterów staje tajemniczy Pacierz - potężne monstrum ze snów, patronujące dziwacznej, skarlałej cywilizacji własnych klonów, w której nikt nie posiada imienia, a pokazywanie obnażonej twarzy uznawane jest za przestępstwo i obrazę moralności (wszyscy noszą zunifikowane, groteskowe maski z wielkimi nochalami, które nazywają "twarzami"). Atana staje się dla tej społeczności przepowiedzianą w proroczych księgach boginią, która ma wyzwolić stłamszonych przez Pacierz ludzi. Stel (którego imię Moebius często zapisuje jako "Stell") odbywa tymczasem prawdziwą odyseję w poszukiwaniu ukochanej, wspomagany przez dobrego ducha - Mistrza Burga. Klarowna, linearnie prowadzona akcja Ogrodów Edeny w końcówce albumu zostaje zdominowana przez świat snów i symboli, który następnie wraca w całym cyklu, podważając realność poszczególnych zdarzeń i całego pokazanego w komiksie świata. Ostatni (jak dotąd) album cyklu, zatytułowany w oryginale SRA (co po polsku brzmiałoby pewnie SOA, gdyż są to inicjały słów "Stel odnajduje Atanę") w całości rozgrywa się w wielopiętrowym świecie snów Stela, który tam poszukuje ukochanej. Finał komiksu (czy także i cyklu?...) brutalnie przekreśla realność wszystkich pokazanych w cyklu wydarzeń. Oto Stel budzi się na stacji kosmicznej jako rekonwalescent, uleczony z groźnego zakażenia wirusem E.D.N.A. Zaś jego pokładowa partnerka to tylko wirtualny konstrukt komputera pokładowego, jednak na pokładzie statku, którym ma zostać odesłany do domu, Stel otrzymuje wiadomość od Atany: jest ona istotą, sednem jego snów, marzeń, ale może zostać powołana do życia i połączyć się z nim, jeślitylko odnajdzie ją... na Edenie. Stel ucieka. Koniec?... czy początek?...

 Moebius zbudował swoją opowieść z naszych gatunkowych archetypów i własnych refleksji i doświadczeń. Pomysł z odnajdywaniem przez bohaterów drogi do własnej natury jest na przykład zapisem ówczesnej fascynacji autora teorią Guya-Claude'a Burgera (komiksowy mistrz Burg) tzw. instynktownego żywienia. Cała opowieść nie jest z góry zaprogramowaną, przemyślaną fabułą; widać, że z albumu na album swobodnie ewoluuje, niesiona oniryczno-symboliczną wyobraźnią twórcy. W komiksach o Edenie czuje się echa wyobraźni i filozofii wieloletniego współpracownika Moebiusa - Alexandro Jodorowsky'ego, który w rozpoczętym niedawno cyklu Po Incalu dokonał podobnej wolty fabularnej, co Moebius w finale Edeny. Także i graficznie cykl ewoluuje, mimo oszczędności środków wyrazu zawierając partie o urzekającej urodzie, zwłaszcza w rozległych pejzażach i epickich scenach zbiorowych. Sporo daje tu kolor, a także ciekawy zabieg delikatnego podbicia sepią kreski następującego po Ogrodach Edeny albumu Bogini, opowiadającego historię Atany. Nie będę ukrywał, że cykl Moebiusa stał się dla mnie istotną inspiracją podczas wymyślania pustynnego świata Cerery, gdzie żyje Minus - pechowy złodziej z Pustkowi!. Ale to już całkiem inna historia...

Artykuł ukazał się pierwotnie w magazynie "KKK" #1 (16) 2002.