NORMALNOŚĆ, czyli wybitni przedstawiciele polskiej branży komiksowej jako pełnoprawni twórcy kultury

Autor: Krzysztof Skrzypczyk
19 lipca 2010

Decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Pana Bogdana Zdrojewskiego kolejni przedstawiciele polskiej branży komiksowej otrzymali następujące nagrody resortowe:

- Brązowy Medal "Zasłużony Kulturze - Gloria Artis"
- Eugenia Szarlota Pawel-Kroll;

- Odznaka Honorowa "Zasłużony dla Kultury Polskiej"
- Wojciech Jama (Muzeum Dobranocek w Rzeszowie);
- Tomasz Kołodziejczak (Wydawnictwo "Egmont");
- Witold Tkaczyk (Wydawnictwo "Zin Zin Press").

Przemawia Tomasz Kołodziejczak.

Eugenia Szarlota Pawel-Kroll jest jednym z najwybitniejszych polskich twórców komiksów dla dzieci i młodzieży w całej historii tego gatunku w Polsce. A wśród kobiet zajmujących się tego typu twórczością jest niekwestionowaną liderką. Siłą komiksów Szarloty Pawel jest inteligentny, ponadczasowy humor, potęga wyobraźni w kreowaniu niesamowitych przygód swoich bohaterów, całkowity brak przemocy i wulgarności w wymyślanych historiach oraz zawarta w nich nie nachalna dydaktyka. Natomiast niezwykły talent satyryczny autorki objawiał się również w doskonale skarykaturowanych i umiejętnie przetworzonych w niektórych komiksach realiach PRL-u.

Pretekstem do przyznania medalu Szarlocie Pawel stała się 30-ta rocznica ukazania się pierwszego wydania albumowego komiksu jej autorstwa - w 1980 r. (wcześniej jej opowieści ukazywały się w odcinkach w Świecie Młodych" - były to serie "Przygody Jonki, Jonka i Kleksa", "Kubuś Piekielny", a także "Bunt krasnoludków"). Do tej pory ukazało się w sumie kilkanaście książeczek w łącznym nakładzie przekraczającym 4 mln egzemplarzy; wiele z nich miało po 2 lub 3 wydania. Dla Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego istotne było przede wszystkim jednak to, że komiksy Szarloty Pawel mają nie tylko charakter rozrywkowy, ale także walor edukacyjny i wychowawczy, bo w "lekkiej" formie inteligentnych opowieści rysunkowych dla dzieci i młodzieży, nasyconych humorystyczną treścią, przekazują pozytywne wartości i kreują pozytywny obraz świata. A szczególne znaczenie ma fakt, że autorka tworzyła również osobne cykle komiksów stricte edukacyjno-wychowawczych, np. promujących bezpieczne zachowanie dzieci i młodzieży ("Świat Młodych", 1980-1987), a także komiks promujący wśród młodzieży oszczędzanie (wydany przez Bank Spółdzielczy w 1990 r.). Ponadto docenionym dokonaniem jest również to, że artystka ilustrowała podręczniki metodyczne, czasopisma dla zuchów, harcerzy i instruktorów oraz inne publikacje Związku Harcerstwa Polskiego (kalendarze, książeczki stopni i sprawności, itp.), np. broszury dotyczące bezpieczeństwa dzieci i młodzieży (2003 r.). Za pomocą swoich rysunków autorka pomagała promować również matematykę wśród najmłodszych (ilustracje w książce "Żerko żeglarz" - trzy tomy), Europejski Rok Akademicki (komiks w 2003 r.), problematykę Praw Konsumentów (komiks dla Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - 2007 r.), a także program "Kodeks zdrowego życia" (komiks wydany przez Instytut im. M. Skłodowskiej-Curie w Centrum Onkologii - 2009 r.).

Niestety zły stan zdrowia uniemożliwił autorce osobisty udział w uroczystości i dlatego w jej imieniu medal odebrał - już po oficjalnym spotkaniu - syn Andrzej.

Z kolei Witold Tkaczyk nagrodzony został za skuteczną działalność animacyjno-promocyjną komiksu w przestrzeni szeroko rozumianej polskiej kultury współczesnej. Swoim zaangażowaniem i konsekwencją w promowaniu komiksu na wielu płaszczyznach Tkaczyk przyczynił się znacząco do pojawienia się wartościowych pozycji na polskim rynku publikacji komiksowych, a wręcz do powstania osobnego sektora tego rynku, mianowicie komiksów historycznych - kierowanych do bardzo szerokiego audytorium, nie tylko miłośników komiksów.

Dekoracja Witolda Tkaczyka.

Witold Tkaczyk swą aktywność w wymienionych wyżej dziedzinach rozpoczął na samym początku lat 90. XX w. w momencie narodzin branży komiksowej w Polsce - poprzez opracowywanie materiałów i wydawanie specjalistycznego periodyku "Comics News Service from Poland" (od 1990 r.), przekształconego następnie w "AQQ - Magazyn Komiksów" (1993-2004), na potrzeby którego stworzył w następnych latach Wydawnictwo "Zin Zin Press". Jego artykuły na temat komiksu ukazywały się również w prasie ogólnokrajowej (m. in. "Rzeczpospolita", "Głos Wielkopolski", "Newsweek", "Wprost") oraz zagranicznej ("Bild&Bubla" - Szwecja, "Sarjainfo" - Finlandia, Dania, "The Comics Journal" - USA). Jako dziennikarz-publicysta jest też autorem licznych recenzji i omówień komiksów oraz sytuacji w branży, także dla mediów zagranicznych. Prowadził też różnorakie wykłady i spotkania na komiksowych imprezach w Polsce (Ogólnopolski Konwent Twórców Komiksu i Międzynarodowy Festiwal Komiksu w Łodzi, Warszawskie Spotkania Komiksowe, Krakowskie Dni Komiksu, i in.) oraz za granicą (Szwecja, Finlandia); wielu z nich był współorganizatorem oraz jurorem konkursów komiksowych. W 2004 r. współtworzył wystawę "Qltura Komiksu", która odbyła się w Centrum Sztuki Współczesnej "Zamek Ujazdowski". A w 2005 r. zorganizował w poznańskim Starym Browarze wystawę twórców komiksów związanych z jego wydawnictwem. Jako wydawca w 2005 r. wprowadził na polski rynek nowatorską serię komiksów o najnowszych dziejach Polski (,,Solidarność", ,,Poznański Czerwiec 1956", ,,Ksiądz Jerzy Popiełuszko. Cena wolności", ,,1981 Kopalnia Wujek", ,,1940 Katyń. Zbrodnia na nieludzkiej ziemi", ,,Powstanie Wielkopolskie" i in.), w których atrakcyjna komunikacyjnie forma komiksu została umiejętnie zaadoptowana do potrzeb dydaktycznej prezentacji i pro-patriotycznej promocji wśród młodzieży trudnych tematów dotyczących polskiej historii. Do większości z tych komiksów sam lub przy współudziale innych autorów napisał scenariusze. Jego zasługą jest tu również dawanie szansy młodym rysownikom komiksów na "realizowanie się w zawodzie" - co w obecnych realiach rynkowych jest bezcennym aktem wsparcia rodzimej sztuki komiksu. Wraz z poznańskim Projektem "CENTRALA - Central Europe Comics Art" opracował i od 2008 r. wydaje serię ,,Biblioteka Centrali" - prezentującą komiksy z krajów Europy Środkowo-Wschodniej (również w kontekście historii tej części Europy).

Za swoją działalność Witold Tkaczyk został doceniony i uhonorowany również przez środowiska branżowe, m.in. nagrodą krakowskiego fandomu "K" w kategorii "postać Roku" (1999 r.) oraz nagrodą "Doktorat Humoris Causa" im. Papcia Chmiela za zasługi dla polskiego komiksu (2001 r.).

Natomiast Tomasz Kołodziejczak doceniony został za istotny wpływ, jaki wywarł swoją działalnością na poziom rozwoju i jakości polskiego rynku wydawniczego literatury science-fiction oraz rynku publikacji komiksowych. W tym drugim przypadku wręcz tworzył w Polsce zręby tego rynku od całkowitych podstaw po jego zapaści w latach 90. XX w. - poprzez mądrą i konsekwentną politykę wydawniczą, której realizację przeforsował w Wydawnictwie Egmont.

Dekoracja Tomasza Kołodziejczaka.

Swoją różnorodną i przebogatą działalność animacyjno-promocyjną, a także twórczą Tomasz Kołodziejczak rozpoczął pod koniec lat 80. XX w. od aktywności w Klubie Tfurcuf, zajmując się organizacją warsztatów literackich dla miłośników fantastyki (wśród których byli m.in. A. Pilipiuk, R. Ziemkiewicz, J. Grzędowicz). Swoją pasję promowania literatury fantastycznej i sztuki komiksu (samemu będąc również pisarzem parającym się tego typu literaturą oraz scenarzystą komiksowym - nagradzanym w Polsce i publikowanym również zagranicą) realizuje jako dziennikarz-publicysta (autor licznych recenzji i omówień, także dla mediów zagranicznych, komentator wydarzeń kulturalnych dla mediów elektronicznych, twórca audycji radiowych i telewizyjnych, np. "Magazyn Fantastyki Radia Wawa", "Fantastykon" - magazyn telewizyjny), a także wydawca i redaktor różnorodnych publikacji z dziedziny polskiej fantastyki i komiksu (w tym antologii tematycznych, fanzinów i pism, w których swoje prace prezentowało wielu znanych obecnie autorów) oraz organizator i współpracownik licznych imprez promujących komiks i fantastykę (m.in. "Lato z rpg" w 1993 r., "Sobota z fantastyką" w latach 1994-1996 oraz od wielu lat "Polcon", Międzynarodowy Festiwal Komiksu w Łodzi, Warszawskie Spotkania Komiksowe). Był także gościem i prelegentem różnorakich imprez promujących kulturę polską za granicą m.in.: Światowy Konwent Science-Fiction "Worldcon", Czeski Narodowy Konwent Fantastyki "Pardon", Tragi Książek w Lipsku, Targi Książek we Frankfurcie, Festiwal Komiksowy w Angouleme, Festiwal Kultury Popularnej "Polit" oraz Targi Książki Historycznej w Warszawie, i in. Kołodziejczak był także redaktorem naczelnym następujących pism: "Voyager" (1991-1994), "Magia i Miecz" (1994-1995), "Świat Komiksu" (1998-2005) oraz stałym współpracownikiem (jako felietonista i recenzent) następujących magazynów: "Feniks", "Isaac Asimov Science Fiction Magazine" (1990-1998); jest też autorem tekstów publikowanych w wielu innych branżowych pismach, m.in. "Nowa Fantastyka" "KKK", "Fantom", "Words Without Borders", "Zeszyty Komiskowe". Jego zasługą jest również opracowanie i opatrzenie wstępem kilku antologii z udziałem polskich autorów: literatury science-fiction, (np. "Jawnogrzesznica" w 1991 r., "Robimy rewolucję" w 2000 r.) i krótkich form komiksowych (np. "Wrzesień - wojna narysowana" w 2004 r., "Człowiek w probówce" w 2005 r.).

Tomasz Kołodziejczak z rodziną.

Za swoją działalność Tomasz Kołodziejczak został doceniony i uhonorowany również przez środowiska branżowe, m.in. trzykrotnie nagrodą "Śląkfa" (1991, 1995, 2002) za popularyzację fantastyki oraz nagrodą "Doktorat Humoris Causa" im. Papcia Chmiela za zasługi dla polskiego komiksu (2008).

Z tej czwórki uhonorowanych osób stosunkowo najmniej znany - przynajmniej w branży komiksowej - wydaje się być Wojciech Jama, nagrodzony za aktywność w zakresie animacji kulturalnej oraz działalność kolekcjonerską i promocyjną w trzech dziedzinach: film animowany dla dzieci ("dobranocki"), twórczość Juliusza Verne'a, historie obrazkowe i komiks.

Dekoracja Wojciecha Jamy.

Wojciech Jama swą aktywność w wymienionych wyżej dziedzinach formalnie rozpoczął w latach 80. XX w. od działalności w Polskim Towarzystwie Miłośników Fantastyki i węgierskim Klubie "Galaktica", zajmując się wspieraniem funkcjonowania życia branżowego - poprzez współpracę przy tworzeniu fachowych publikacji, np. biuletynu "Nautilus" (który od 2000 roku stał się oficjalnym biuletynem Polskiego Towarzystwa Juliusza Verne'a). Natomiast jego pasje kolekcjonerskie rozwinęły się już pod koniec lat 70. W 1995 r. w oparciu o własne zbiory zorganizował wystawę "Niezwykłe podróże Juliusza Verne'a" w Śródmiejskim Ośrodku Kultury w Krakowie (która następnie była prezentowana w Muzeum Regionalnym "Dom Grecki" w Myślenicach i w Teatrze Groteska w Krakowie; w 2003 r. - w Miejskim Muzeum Zabawek w Karpaczu; w 2004 r. - w Bibliotece i Ośrodku Animacji w Gołczy; a w 2005 r. - w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Krakowie ). Z kolei w 1998 r. w oparciu o własne zbiory zorganizował wystawę "Komiks prasowy w Polsce" w Śródmiejskim Ośrodku Kultury w Krakowie. W latach 1999-2001 współpracował z Krakowskim Klubem Komiksu, czego owocem jest seria artykułów w magazynie branżowym "KKK" na temat historii komiksu.

W 2004 r. w oparciu o własne zbiory stworzył wirtualne "Muzeum Dobranocek" - prowadząc stronę internetową www.muzeumdobranocek.pl . W 2006 r. opracował projekt utworzenia Muzeum Dobranocek w Rzeszowie w oparciu o własne zbiory - podarowane w tym celu na rzecz miasta. Przez kolejne lata prowadził działalność informacyjno-popularyzatorską, lobbując na rzecz utworzenia takiego muzeum, np. w mediach krajowych i zagranicznych, a także prowadząc liczne spotkania z dziećmi i młodzieżą w szkołach czy bibliotekach. W latach 2007-2008 był współautorem i współprowadzącym audycję "Obsesje kolekcjonerskie" w Polskim Radiu Rzeszów. W styczniu 2008 r. aktem notarialnym przekazał swoją unikatową kolekcję "dobranockową" (której wartość została oszacowana na 200 tys. zł) i decyzją Rady Miasta Rzeszowa zostało utworzone "Muzeum Dobranocek ze zbiorów Wojciecha Jamy w Rzeszowie". W listopadzie 2008 r. podjął pracę przy faktycznym formowaniu Muzeum Dobranocek w Rzeszowie jako dyrektor p. o. tej instytucji, tworząc jej fundamenty organizacyjne oraz ramy funkcjonowania, a przede wszystkim dokonując opracowania zbiorów, ich inwentaryzacji, renowacji, zakupów kolejnych muzealiów, etc., a także opracowując katalogowy album pt. "Pora na Dobranoc". W dniu 22 marca 2009 r. nastąpiło uroczyste otwarcie muzeum, które do końca 2009 r. zostało odwiedzone przez ponad 23 tysiące gości. Od samego początku Wojciech Jama szerokim nurtem włącza Muzeum Dobranocek do działalności w zakresie upowszechniania kultury i edukacji - poprzez niezliczone akcje animacyjne (np. związane z Dniem Głośnego Czytania, Światowym Dniem Pluszowego Misia czy akcją "Cała Polska czyta dzieciom") i zajęcia, spotkania dla dzieci i młodzieży (np. "Mówią o mnie Miś Uszatek", "Wszyscy Maję znają i kochają", "Spotkanie z bajką niespodzianką" i in.), a także "ogólnokulturowe" wystawy tematyczne (np. "Tajemniczy świat lalek", "Oblicza Orientu. Pamiątki z filmu »Wielka podróż Bolka i Lolka«", "Świat Dobranocek na plakacie" i in.) oraz spotkania autorskie (np. z Wandą Chotomską). W 2009 r. Muzeum Dobranocek otrzymało wyróżnienie w konkursie Podkarpackiej Regionalnej Organizacji Turystycznej na "Najlepszy Produkt Turystyczny" oraz zajęło trzecie miejsce w kategorii "Dzieło" w plebiscycie regionalnym "20 lat RP - Pochwalmy się".

Swoją niezwykłą pasję kulturotwórczą Wojciech Jama zaprezentował również przy organizowaniu dwu wystaw w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie: "Magiczny świat bakelitu" oraz "Zabawki z duszą" (obie w 2008 r.), a także poprzez pracę nad kolejnymi muzealnymi projektami (również w głównej mierze w oparciu o własne zbiory), jak Muzeum Komiksu oraz Muzeum Czterech Pancernych.

Podejmowane przez Wojciecha Jamę inicjatywy mają charakter unikatowy w skali ogólnopolskiej.

Uroczysta ceremonia rozdania przyznanych nagród resortowych wyżej wymienionym osobom miała miejsce w dniu 30 czerwca 2010 r. o godz. 12.00 w Pałacu Potockich w Warszawie, czyli w siedzibie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Dekoracji medalami i odznaczeniami przybyłych osób dokonał wice-minister kultury - sekretarz stanu w MKiDN Pan Piotr Żuchowski. Uroczystość odbyła się w jego przestronnym, stylowym gabinecie i trwała niecałą godzinę. Po dekoracji głos zabrał m.in. Tomasz Kołodziejczak, który dziękując, podkreślił, że przyznane nagrody kilku osobom z branży komiksowej są w istocie docenieniem kulturotwórczych wysiłków całej - wciąż mocno niedocenianej w Polsce - branży komiksowej, a także branży fantastycznej, której reprezentantem jest również mówca. Wice-minister odpowiedział, że komiksy już są wykorzystywane w procesie promowania wartościowych idei, natomiast wykorzystanie fantastyki do tak szlachetnych celów jest kwestią przyszłości...

Na uroczystość przybyli, oczywiście, również inni przedstawiciele polskiej branży komiksowej: Ewa Stępień i Adam Radoń (Łódzki Dom Kultury, organizatorzy MFKiG), Szymon Holcman (Wydawnictwo "Kultura Gniewu"), Paweł Timofiejuk (prezes Polskiego Stowarzyszenia Komiksowego) i piszący te słowa (pracownik MKiDN). Po części oficjalnej wszyscy udaliśmy się do pobliskiej kafejki w Domu Bez Kantów przy ul. Krakowskie Przedmieście. W końcu, przyjemnie jest spotkać się z tak radosnej - dla całej de facto branży komiksowej w Polsce - okazji (a nie np. kolejnego pogrzebu...).

Trzeba tu jeszcze przypomnieć, że to już kolejne nagrody z Ministerstwa dla osób związanych z komiksem. W minionych latach Medale "Gloria Artis" otrzymywali polscy mistrzowie komiksu: w 2007 r. Henryk Jerzy Chmielewski - złoty medal, a Tadeusz Baranowski, Janusz Christa i Grzegorz Rosiński - medale srebrne; natomiast w 2009 r. brązowy medal otrzymał Bogusław Polch. W 2007 r. nagrody resortowe z MKiDN otrzymali również redaktorzy miesięcznika "Fantastyka" - z okazji jubileuszu 25-lecia istnienia pisma - a wśród nich komiksowi scenarzyści: Maciej Parowski i Jacek Rodek. Natomiast w 2009 r. - z okazji jubileuszowego XX. Międzynarodowego Festiwalu Komiksu i Gier - Odznakami Honorowymi "Zasłużony dla Kultury Polskiej" nagrodzone zostało grono osób związanych z łódzkim Festiwalem oraz Stowarzyszeniem Twórców "Contur". Ponadto dwukrotnie nagrodą pieniężną (w 2007 i 2009 r.) uhonorowany został Tadeusz Baranowski. Co więcej - od kilku lat Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego sponsoruje łódzki MFKiG oraz przyznaje konkretne dotacje na inne pro-komiksowe przedsięwzięcia typu: 9. Sympozjum Komiksologiczne (w 2009 r.), a także "Stalowa Wola - miasto komiksów" (2009 r.) oraz Bałtycki Festiwal Komiksu (2010 r.) czy "Spotkania z twórczością komiksową" realizowane przez Wojewódzką i Miejską Bibliotekę w Gdańsku (2010 r.).

[Vide:]

Laureaci oraz Adam Radoń i Krzysztof Skrzypczyk przed MKiDN.

Wszystko to stało się bardzo znaczącym aktem w trwającym wciąż, bo niezwykle trudnym (z uwagi na panujące stereotypy myślowe w naszym społeczeństwie) procesie szeroko rozumianej nobilitacji kulturowej komiksu w Polsce. Bo choć komiks jest wyjątkowo wdzięczną (z uwagi na jego "atrakcyjność komunikacyjną") formą propagowania treści kulturotwórczych czy edukacyjnych (np. z zakresu historii Polski) i pomimo coraz częstszych w ostatnim czasie znakomitych przykładów spożytkowania komiksu w procesie promowania wśród dzieci i młodzieży rozmaitych idei i wartości (np. patriotycznych) oraz propagowania za pośrednictwem tego medium trudnych i "nieatrakcyjnych" tematów (np. w publikacjach Wydawnictwa "Zin Zin Press"), komiks wciąż uważany jest u nas za "gatunek pośledni". Dlatego tak ważne i cenne są te wyraźne sygnały płynące z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego o dostrzeganiu wartościowych, kulturotwórczych działań na obszarze komiksu polskiego. I idące za tym konkretne gesty doceniania poczynań osób, w tym twórców, ich przejawów aktywności artystycznej oraz organizatorskiej w przestrzeni polskiej kultury popularnej, będących próbą kreowania i promowania prawdziwej sztuki komiksu w naszym kraju. Dlatego właśnie uhonorowanie przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego wymienionych powyżej osób tak prestiżowymi nagrodami jest wydarzeniem istotnym dla całej branży komiksowej w Polsce. A dla osób spoza naszej branży powinno stać się znaczącym asumptem do zweryfikowania swoich wyobrażeń i do poważnej refleksji nad redefinicją kulturowego statusu komiksu - tej niedocenianej choć już wszak w pełni autonomicznej formy artystycznej ekspresji - oraz znaczenia działalności animacyjnej w tym obszarze dla kultury polskiej.

Komiksiarze przed MKiDN.

Warto odnotować jeszcze i ten fakt, że w minionych latach ceremonie wręczania komiksiarzom resortowych nagród miały miejsce podczas łódzkich Festiwali lub w gabinecie ministra kultury, na specjalnie z tej okazji zorganizowanym spotkaniu; natomiast w tym roku uroczystość uhonorowania laureatów z branży komiksowej nie miała charakteru osobnego, bowiem komiksiarzy włączono do grupy 15 innych nagrodzonych osób z wielu różnych obszarów kultury. Celem tego zabiegu było - co podkreśliła Pani Dyrektor Biura Ministra w słowie wstępnym - pokazanie, że dla MKiDN ważne są wszystkie przejawy aktywności kulturotwórczej, przynoszące korzyść polskiej kulturze narodowej. Co tylko dobitnie potwierdza, że wartościowa działalność w obszarze komiksu czy bajek dla dzieci jest traktowana na równi z innymi ("poważnymi") obszarami działań kulturotwórczych. Czyżbyśmy wreszcie doczekali się tzw. normalności? W każdym bądź razie osoby z branży komiksowej mogły poczuć się naprawdę dowartościowane tym faktem potraktowania ich jako równorzędnych z innymi twórcami kultury. A ich osobisty sukces jest też sukcesem całej branży komiksowej w Polsce.

Puentując - z mojego prywatnego punktu widzenia - to ja bardzo cieszę się, że są takie osoby w tej naszej branży, które można chwalić, nagradzać, stawiać za przykład. Bowiem mam świadomość, że samo negowanie, krytykowanie, postponowanie (kiczu, miernoty, głupoty, prymitywizmu, tandeciarstwa, badziewiarstwa, itp. - w aspekcie zarówno twórczości, jak i "walorów" intelektualnych czy mentalnych - tak bezrefleksyjnie przejawiających się w poczynaniach zwłaszcza niektórych młodych polskich komiksiarzy oraz tych nieudolnych) bywa niewystarczające do wyzwalania działań w pożądanym kierunku. Równie ważny jest tzw. pozytywny wzorzec. A dzięki tym nagrodzonym przez MKiDN osobom, tj. prostemu faktowi, że istnieją i robią to, co robią, można z nadzieją patrzeć na przyszłość sprawy nobilitacji komiksu w Polsce, na niekwestionowalne a pełnoprawne uznanie jego miejsca i roli w polskiej kulturze współczesnej.

Autorzy zdjęć: Danuta Matloch (MKiDN), Paweł Ostaszewski (niezależny dziennikarz), Paweł Timofiejuk (Wydawnictwo "Timof i cisi wspólnicy").



blog comments powered by Disqus