Powstanie warszawskie w komiksie

Autor: Maciej Jasiński
Korekta: Jerzy Łanuszewski
1 sierpnia 2015

Dzisiejszego dnia obchodzimy 71. rocznicę wybuchu powstania warszawskiego. W polskim komiksie wydarzenia z nim związane są prezentowane dopiero od kilkunastu lat. W tym czasie ukazało się wiele znakomitych historii obrazkowych opowiadających o bohaterskim zrywie zbrojnym, do którego doszło w Warszawie w 1944 roku. Przedstawiamy najciekawsze z nich.

Temat zakazany

Po zakończeniu II wojny światowej wielu uczestników powstania warszawskiego trafiło do więzień. W najlepszym wypadku kończyło się to degradacją stopnia wojskowego, kilkuletnią odsiadką czy problemami ze znalezieniem pracy, dla części jednak bardziej tragicznie. Nic dziwnego, że powstańcy, którzy rozjechali się po całej Polsce, nie przyznawali się do swojego udziału w nim.

PRL-owskie władze skutecznie blokowały też wszelkie inicjatywy mające na celu upamiętnienie powstania warszawskiego (np. społeczną zbiórkę na pomnik w Warszawie, zainicjowaną już w 1945 r.). Dopiero z upływem lat klimat zaczął się nieco zmieniać. Powstawały pierwsze filmy o tych wydarzeniach (jak np. Kanał w reżyserii Andrzeja Wajdy z 1957 r.); zaczęły ukazywać się książki. W 1970 r. nakręcono serial Kolumbowie (jego ostatnie dwa odcinki pokazują przebieg powstania), który chyba w każde wakacje telewizja przypominała, a w 1979 r. powstał film Godzina W. W latach ‘80 emitowano go każdego roku 1 sierpnia.

Unikano jednak publicznej debaty, która oceniałaby chociażby fakt zaprzestania na długi czas ofensywy wojsk radzieckich, które zatrzymały się po drugiej stronie Wisły. Temat powstania był źle odbierany przez władzę, nawet w latach ‘80. Gdy uczestniczący w walkach artysta Józef Makowski w trakcie wernisażu zaprezentował kilkadziesiąt portretów swoich kolegów i koleżanek namalowanych w 1944 r., to wszyscy oficjele szybko opuścili salę, a wystawę wkrótce zamknięto. Ponownie rysunki te można było pokazać publicznie w 1990 roku.

Czas na konkurs

Przez cały okres PRL-u temat powstania warszawskiego nie pojawiał się w komiksie, a po zmianie systemowej sporadycznie (o tym w dalszej części tekstu). Diametralna zmiana nastąpiła późno, bo dopiero w 2005 roku, wraz z ogłoszeniem pierwszej edycji konkursu. Organizowały go wspólnie Wydawnictwo Print Partner oraz Muzeum Powstania Warszawskiego, a honorowym przewodniczącym jury został Papcio Chmiel, czyli Henryk Chmielewski, powstaniec o pseudonimie "Jupiter", a później autor serii Tytus, Romek i A’Tomek.

W pierwszej edycji bezkonkurencyjny okazał się komiks duetu Karol Konwerski (scenariusz) i Rafał Szłapa (ilustracje) pt. Sierpniowa Niobe. Niestety, poza nim prawie całą resztę pokonkursowej antologii wypełniają prace debiutantów, które cechują błędy konstrukcyjne scenariusza i niedostatki warsztatowe rysowników. Podobnie było w przypadku dwóch kolejnych antologii wydanych przez Print Partner w 2006 i 2007 roku. Z zamieszczonych tam prac warto wspomnieć o komiksie Krzysztof Tomasza Bereźnickiego oraz Gołębiarz Daniela de Latour.

Od 2007 roku rozeszły się drogi wydawnictwa oraz muzeum, które zorganizowało własną edycję konkursu – zwyciężyła w nim praca Ostatni koncert Moniki Powalisz (scenariusz) i Tymka Jezierskiego (ilustracje).

Jednak prawdziwy przełom jeśli chodzi o jakość nadsyłanych na konkurs prac nastąpił w 2008 roku. W antologii pokonkursowej wydanej przez Egmont (we współpracy z MPW) znalazły się nagrodzone prace: Sierpień Rafała Bąkowicza, Dobry Tomasza Bereźnickiego i Chodzące nieszczęście Ernesto Gonzalesa i Grzegorza Janusza, a także dziesięć wyróżnionych komiksów, których autorami są znani twórcy: Tomasz Pastuszka, Tomasz Niewiadomski, Maciej Parowski, Paweł Sambor, Janusz Ordon czy Paweł Piechnik.

Wydawnictwo Egmont przygotowało w latach 2008 – 2012 łącznie pięć antologii. Przy kolejnych edycjach wprowadzono temat przewodni konkursu: w 2010 r. Morowe Panny, w 2011 r. Archiwum historii mówionej, a w 2012 r. Po powstaniu. Wyszło to na dobre, ponieważ spójne tematycznie prace dobrze komponują się w kolejnych zbiorach, które przez to przybliżają pewnie wycinek powstańczych historii czy to poświęconych udziałowi w nim kobiet, czy też powojennym losom powstańców i mieszkańców Warszawy.

Ostatnią edycję konkursu Muzeum Powstania Warszawskiego ogłosiło jesienią 2013 r., a rozstrzygnięto go wiosną 2014. Tym razem nie było tematu przewodniego, a przygotowana praca miała być fragmentem dłuższej opowieści, plan był bowiem taki, aby zwycięski komiks został rozbudowany do całego albumu i wydany w takiej formie. Jednak póki co Jesienią  Ernesto Gonzalesa i Grzegorza Janusza nie ukazał się.

Cegła i dłuższa historia

W 2007 roku wydano najlepszą ze wszystkich antologii krótkich komiksów o powstaniu warszawskim. Zbiór zatytułowany 44 został przygotowany na zlecenie Muzeum Powstania Warszawskiego przy wsparciu potężnego sponsora – firmy Ciech, a jego dyrektorem artystycznym został Przemysław "Trust" Truściński. Zaprosił on do przygotowania krótkich opowieści wielu doświadczonych rysowników i scenarzystów: Roberta Adlera, Tobiasza Piątkowskiego, Jacka Frąsia, Grzegorza Janusza, Krzysztofa Ostrowskiego, Dennisa Wojdę, Jakuba Rebelkę, Rafała Gosienieckiego, Marka Oleksickiego, Ireneusza Koniora czy Krzysztofa Gawronkiewicza. Efekt jest znakomity, a kilka z zamieszczonych w zbiorze opowieści to prawdziwe perełki.

Rok 2014 przyniósł album Powstanie. Za dzień, za dwa autorstwa duetu Marzena Sowa i Krzysztof Gawronkiewicz. Komiks stworzony na rynek francuski wydała u nas Kultura Gniewu. Pierwszy z dwóch zaplanowanych tomów opowiada o wydarzeniach poprzedzających wybuch zrywu zbrojnego. Drugi właśnie powstaje, ale póki co nie została podana data jego publikacji.

 

O powstaniu inaczej

Zanim za temat komiksu zabrało się Muzeum Powstania Warszawskiego, opowiadający o nim komiks (i do tej pory jeden z najlepszych o tych wydarzeniach) przygotował Jacek Frąś. Akcja jego Kaczki rozpoczyna się w 62 dniu powstania i przedstawia losy czwórki jego nastoletnich uczestników, którzy schodząc do kanałów spotykają… tytułową kaczkę, rodem z jednej z warszawskich legend. Za tę pracę Frąś otrzymał główną nagrodę w kategorii młodych talentów na Międzynarodowym Festiwalu komiksu w Angouleme w styczniu 2001. W tym samym roku ów komiks ukazał się na łamach pisma "Świat komiksu", a w 2003 roku trafił do antologii Wrzesień wydanej przez Egmont.

Powstanie warszawskie było także tłem dla opowieści Kapliczka pamięci (Witold Tkaczyk, Maciej Mazur) opublikowanej w antologii 11/11 = Niepodległość, a także zeszytu Płaszcz Ajewskiego Moniki Powalisz i Tymka Jezierskiego (wyd. Bellona 2008), albumu Wśród morza ruin Andrzeja Chyżego oraz komiksu Ocaleni  Tomasza Bereźnickiego. Związek z powstaniem ma także Kampinos 44 Sławomira Zajączkowskiego i Krzysztofa Wyrzykowskiego opowiadający o oddziale Armii Krajowej, który stacjonował w Kampinosie i wsparł walczących w Warszawie.

Natomiast w 2009 Papcio Chmiel narysował album Tytus, Romek i A'Tomek. Jako warszawscy Powstańcy 1944, z wyobraźni Papcia Chmiela narysowani. Przygody swoich bohaterów miesza z własnymi wspomnieniami z okresu powstania.

Na koniec warto wspomnieć także o nietypowej antologii, która wywołała pewne kontrowersje wśród powstańców. Mowa o Przygodach powstania warszawskiego, zbiorze krótkich historii, które mają dość swobodny stosunek do faktów i z całą pewnością są pozbawione martyrologicznego charakteru.  



blog comments powered by Disqus